Süni intellekt riyaziyyatçıları düşünməklə deyil, yadda saxlamaqla üstələyir

Süni intellekt sistemi çətin bir riyazi məsələni həll edəndə, adətən bunun səbəbi sistemin daha ağıllı olması kimi izah edilir. Devid Pifferin yeni təhlili göstərir ki, bu uğurun bir hissəsinin daha adi izahı var: insanın iş yaddaşı ciddi şəkildə məhduddur, modelin simvolik iş sahəsi isə deyil.

Yaddaş riyaziyyatın gizli həddi kimi

İş yaddaşı məlumatı qısa müddət saxlayan və emal edən zehni sistemdir: tənliyi həll edərkən hər dəyişənin nəyi bildirdiyini, hansı əməliyyatların yerinə yetirildiyini və məqsədin nə olduğunu yadda saxlamaq lazımdır. İnsan imkanı son dərəcə məhduddur — iki üçrəqəmli ədədi beynində vurmaq əməliyyatların mürəkkəbliyinə görə deyil, ara nəticələri saxlamaq lazım olduğuna görə çətindir. Kağız ağıl artırmır, lakin effektiv iş yaddaşını genişləndirir.

Tədqiqatlar nə göstərir

Yaddaşın riyaziyyatdakı rolu yalnız nəzəri deyil. Alloway və Passolunghi (2011) müəyyən ediblər ki, iş yaddaşı göstəriciləri uşaqların riyazi nəticələrinə ayrıca töhfə verir və sadəcə ümumi şifahi qabiliyyətlə əlaqəni təkrarlamır. Altı illik uzununa tədqiqatda Alloway və Alloway (2010) uşaqları beş yaşında ölçüb və aşkar ediblər ki, erkən iş yaddaşı göstəricisi IQ nəzərə alındıqdan sonra da sonrakı oxuyub-yazma və hesab bacarıqlarını proqnozlaşdırır; ikisi arasında yaddaş daha güclü proqnozlaşdırıcı olub. Blankenship və həmkarları (2015) ilə Friso-van den Bos və həmkarlarının (2013) meta-analizi oxşar nəticələr verib. Müəllif həddindən artıq şərhdən çəkinməyi vurğulayır: yaddaş və intellekt əsaslı şəkildə üst-üstə düşür və statistik nəzarət onları tam ayıra bilmir.

Kontekst pəncərəsi nəhəng dəftər kimi

Müasir model eyni anda çox böyük token ardıcıllığını emal edə bilər — məsələnin şərti, təriflər, ara hesablamalar və modelin öz əvvəlki mühakiməsi. Kontekst pəncərəsi insan iş yaddaşı ilə eyni deyil; onu qeyri-kamil axtarış sistemi olan nəhəng xarici dəftər kimi başa düşmək daha doğrudur. Modelin mühakiməsi çox vaxt xaricə çıxarılır: mətn tamamlanmış düşüncənin hesabatı deyil, düşünmənin baş verdiyi mexanizmin hissəsidir. Buna görə müəllif bunu "genişləndirilmiş simvolik iş yaddaşı" adlandırır.

Fon Neyman, yoxsa Eynşteyn

Riyaziyyat bundan digər sahələrdən daha çox faydalanır, çünki demək olar ki, hər fərziyyə, tərif, məqsəd və sübut edilmiş nəticə yazıla bilər və sabit qalır. Qeyri-formal mühakimədə — məsələn, sosial sualda — həlledici məlumat heç vaxt müşahidə olunmamış ola bilər və anlayışlar qeyri-sabitdir, ona görə daha böyük dəftər problemi həll etmir. Riyaziyyat həm də qeyri-adi güclü əks-əlaqə verir: həlli yerinə qoymaq, ədədi yoxlamaq və ya formal sübut yoxlayıcısı ilə təsdiqləmək mümkündür.

Müəllifin nəticəsi belədir: bugünkü AI Eynşteyn dərinliyindən çox, fon Neymanın sürət və genişliyinin maşınla gücləndirilmiş versiyasına bənzəyir. Hər ikisini tanıyan fizik Yucin Viqner fon Neymanı daha sürətli, Eynşteyni isə daha dərin sayırdı. Təhlilə görə, növbəti hədd AI-ın məsələnin yanlış formalaşdırıldığını görüb onu anlamağın kökündən daha yaxşı yolunu özünün təklif etdiyi anda aşılacaq.