Springer Nature Maks Plankın iki məqaləsini silib — səbəb avtomatik yoxlama ola bilər

Science jurnalı 26 iyun 2026-cı ildə bildirdi ki, kvant nəzəriyyəsinin banisi və 1918-ci il Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı Maks Plankın iki məqaləsi Springer Nature tərəfindən səssizcə geri çəkilib. Hər iki iş 1940-cı illərin əvvəlində alman jurnalı Naturwissenschaften-də dərc olunmuşdu və ikisi də 2011-ci ildə silinmişdi.

Məhz nə silindi

İşlərdən biri 1942-ci il tarixli fəlsəfi essedir — "Sinn und Grenzen der exakten Wissenschaft" ("Dəqiq elmin mənası və sərhədləri"). Esse iki başqa jurnalda da çıxmış və kitablarda iki dəfə yenidən çap olunmuşdu; bu, o dövrdə adi təcrübə idi, bugünkü qaydalarla isə intihal sayılardı. Geri çəkmə bildirişləri müəllif hüquqlarının pozulmasına istinad edirdi.

Jurnal adətən rəqəmsal versiyaya RETRACTED damğası vurur və mətni oxunaqlı saxlayır. Burada isə məqalələr tamamilə silindi: keçidlər boş səhifəyə və içərisində yalnız məqalələrin "pozuntu səbəbindən geri çəkildiyi" yazılan qısa qeyd olan boş PDF fayllarına aparır.

Bunu görən tarixçilər

Monreal Kvibek Universitetindən İv Jenqra və Mehdi Xelfaui bu hekayə ilə məqalələri geri çəkilmiş Nobel laureatlarının siyahısına baxarkən rastlaşdılar. Plankın adını orada görəndə heyrətləndilər, araşdırma apardılar və keçən ay nəticələri arXiv-də ilkin çap kimi dərc etdilər. Onlar müasir standartların 1942-ci il məqaləsinə "anaxronik" tətbiqini tarixi qeydin təhrifi hesab edir və müəllif hüququ narahılığının əsassız olduğunu qeyd edirlər: Plank 1947-ci ildə vəfat edib.

Jenqranı xüsusilə qəzəbləndirən nəşriyyatın məqaləni geri çəkilmiş kimi işarələmək yerinə silmə yolunu seçməsi oldu. 1940-cı ildə dərc olunan ikinci məqalə onları daha da təəccübləndirdi: orada da müəllif hüququ pozuntusu göstərilmişdi, halbuki həmin iş başqa heç bir yerdə çıxmamışdı.

Başlıq, alqoritm və baş redaktorun qiymətləndirməsi

Xelfaui ehtimal olunan izahı tapdı. 1920-ci illərdən Nils Bor və Verner Heyzenberq kvant mexanikasının kopenhagen şərhini irəli sürürdülər. Plank buna qarşı çıxır və insan ölçmələrindən kənarda xarici reallığın mövcud olduğunu müdafiə edirdi. 1940-cı ildə başqa bir alim Plankın fikirlərinə tənqid dərc etdi və bir neçə ay sonra Plank həmin jurnalda eyni başlıqla cavab verdi. Jenqra və Xelfaui onilliklər sonra məhz bu başlıq üst-üstə düşməsinin müəllif hüququ və ya dublikat aşkarlama sistemini işə saldığını ehtimal edirlər — halbuki iki essenin məzmunu kəskin fərqlənir.

The Science of Nature-ın baş redaktoru Syuzan Skarlata Science-a dedi ki, geri çəkmələr barədə onunla əlaqə saxlanmazdan əvvəl heç nə bilmirdi: "Bu dəlilikdir. Niyə onları işarələdiklərini anlamıram." Onun fikrincə, bu, nəşriyyatın alqoritmi ilə baş verib və düzəldilməli səhvdir. Springer Nature şərh verməkdən imtina edərək yalnız bildirdi ki, konkret geri çəkmələrin təfərrüatları adətən məxfi olur. Şirkət həmçinin Skarlatanın bu mövzuda yazmağı planlaşdırdığı redaksiya məqaləsini bloklayıb. Tarixçilər üçün əsas məsələ budur: kopenhagen şərhi ilə bağlı müzakirə hələ də davam edir, onun ən tanınmış tənqidçilərindən birinin fikirləri isə səssizcə tarixdən silinib.