Ölü ekonomi teorisi: yapay zekâ bahsi aslında neyi gerektiriyor

Ölü internet teorisini çoğu kişi bilir: çevrimiçi okuduklarımızın büyük bölümünü makineler başka makineler için üretiyor. "The Dead Economy Theory" adlı yazı bu gözlemi akışlardan bilançolara taşıyor: yapay zekâ patlamasının altındaki model, ancak insan emeği uygarlık ölçeğinde ortadan kaldırılırsa çalışıyor.

Değerlemelerin altındaki bahis

OpenAI, Anthropic, Google DeepMind, Meta AI ve Microsoft'un büyük ölçekli yapay zekâ altyapısına yaptığı toplam yatırım yüz milyarlarca doları buluyor. Tek başına OpenAI 800 milyar doların üzerinde değerleniyor; hiç kârlı bir yıl kapatmayan Anthropic ise aynı büyüklükte bir değerlemeye sahip. Bu rakamlar kendilerini haklı çıkaracak kadar geniş bir pazar gerektiriyor ve bu kadar geniş tek pazar küresel emek piyasası.

Kıyaslama testleri de aynı yönü gösteriyor. OpenAI'ın GDPVal'i modelleri kırk dört meslekte ölçüyor; Mercor'un AI Productivity Index'i ise onları dört profesyonel rolle karşılaştırıyor. OpenAI'da değerlendirme ekibinin bir yöneticisi New York Times'a, modellerin birkaç ay önce hiçbir modelin başaramadığı görevlerde "insan profesyonellere karşı yüzde 80'in üzerinde kazanma oranı" yakaladığını söyledi.

Talep sarmalı

Yazı mantığı üç adımda izliyor. Bir şirket işgücünün bir kısmını ajanlarla değiştirir; maliyetler düşer, marjlar genişler, yatırımcılar hisseyi yukarı iter. Sonra işten çıkarılanlar harcamayı keser ve onlara hizmet eden işletmeler gelir kaybeder. Sonunda ilk şirket, müşterilerinin başka şirketlerin çalışanları olduğunu keşfeder — verimlilik pazarı daralttığı için büyüme durur. İlk kesen olmak bireysel olarak her zaman akılcıdır; bu yüzden ortaya bir tutsak ikilemi çıkar. Ulusal Ekonomik Konsey'in eski başkan yardımcısı Bharat Ramamurti, iş kaybının iki yıl içinde yaşanacağını düşünüyor: yazıya göre bu, 2008'den çok 1929 gibi görünürdü.

Kanıtlar şimdilik zayıf

Daron Acemoglu, görevlerin yalnızca yüzde 4,6'sının bugün yapay zekâ ile otomatikleştirilmesinin maliyet etkin olduğunu buluyor ve yapay zekânın önümüzdeki on yıldaki verimlilik etkisini yüzde 0,66 olarak hesaplıyor — Goldman Sachs'ın 2023'teki yüzde 7 projeksiyonuna karşı. 2025'te ankete katılan firmaların yüzde 90'ından fazlası, çeyrek trilyon dolarlık yatırıma rağmen ölçülebilir bir etki bildirmedi. Acemoglu bu aşamaya "vasat otomasyon" diyor: çalışanları ikame etmede vasat, ama yine de kullanılacak kadar ucuz.

Neyi hâlâ değiştirebiliriz

Önerilen çareler gösterişsiz: yapay zekâ altyapısında kamu payları, dişli antitröst uygulaması, otomatikleştirilmiş emeğe gerçek bir vergi rejimi ve Branko Milanovic'in ifadesiyle daha geniş sermaye sahipliği. Hepsi, tarihin en zengin şirketlerine karşı çıkmaya istekli demokratik kurumlar gerektiriyor — yapay zekâ yatırımının 2025'te ABD ekonomik büyümesinin yüzde 39'unu oluşturduğu bir anda.

Kapanış imgesi asıl mesele: ölü ekonomi, hiçbir şeyin olmadığı ekonomi değil. Çok şey olur ve GSYH pekâlâ artabilir. Ölü ekonomi, hiçbirinin size ihtiyaç duymadığı ekonomidir.