Castin Biberin “Sorry” mahnısına Kantçı baxış

decodingvibes.com saytında dərc olunan esse Castin Biberin 2015-ci il tarixli “Sorry” mahnısını Kant etikasının prizmasından təhlil edir və onun əsas sualını araşdırır: üzr istəmək üçün gec deyilmi?

Müəllif Surancan Dasın tezisi paradoksal dərəcədə sadədir: Kant baxımından bu, heç də əxlaqi sual deyil. Cavab sualın özündədir — bəli, gecdir, amma zamanın təbiəti ilə bağlı deyil; sualın forması göstərir ki, mahnı üzr istəməyin nə olduğunu kökündən yanlış başa düşür.

Cavabını özündə daşıyan sual

Biber “haqsızlıq etdiyim adama nə borcluyam?” sualını vermir. O, üzr istəməyin hələ də bir dəyəri olub-olmadığını soruşur. Strategiya dili — “biri hakim çağıra bilərmi?” yaxud “bağışlanmaq üçün bir şans da” — sualın səmimi niyyətlə verilmədiyini göstərir.

Hipotetik imperativ: vasitə kimi üzr

Üzr məqsədə aparan vasitəyə çevrilirsə, bu hipotetik imperativdir: üzrdən istifadə edərək bağışlanmağı gözləyirsən. Əxlaqi öhdəlik isə arzu olunan nəticənin hələ mümkün olub-olmamasından asılı deyil — buna görə də gecikmə sualı üzrün dəyərinin nəyə nail olduğu ilə ölçüldüyünü göstərir.

Etiraf bunu dəyişmir. “Bu səhvləri bəlkə bir-iki dəfə etmişəm” deyir, sonra boynuna alır: “bəlkə bir neçə yüz dəfə”. Deməli, kiməsə haqsızlıq etdiyini bilmədiyini deyə bilməz. Amma mahnı bununla dayanmır: “qoy bu gecə özümü xilas edim”, “ikinci şanslardan bir şans da mənə lazımdır”. Diqqət vurulan ziyandan ziyan vuranın əziyyətinə keçir — halbuki əxlaqi xilas insanın istəklərinin bərpası deyil.

Maksimin yoxlanması

Sonrakı bəndlərdə Biber “sadəcə bədənini deyil, daha çoxunu darıxıram” deyir; üzrün əsl səbəbi budur. O, törətdiyi haqsızlıqla deyil, arzuladığı bir şeyin itkisi ilə üzləşir. Kateqorik imperativ başqa insanı istəkləri təmin etməyin vasitəsi kimi deyil, özlüyündə məqsəd kimi qəbul etməyi tələb edir. Buradan aydın nəzarət sualı doğur: əgər Biber ikinci şansın və xilasın olmadığını dəqiq bilsəydi, yenə üzr istəyərdimi?

Növbəti misralar şübhəni gücləndirir. “İstəsən, günahın hər zərrəsini üzərimə götürərəm” misrası əxlaqi baxımdan açıqdır: bir haqsızlığa görə məsuliyyət zərərçəkənin xahişindən asılı ola bilməz. “Bu ikilik oyunda günahsız yoxdur” misrası isə haqsızlığın, qarşı tərəfin günahının öz günahını azaltdığı bir yarış kimi qavrandığını göstərir — halbuki başqasının hərəkəti insanın maksimini dəyişmir.

Nəhayət, “ikimiz də bu sözləri deyib unuda bilərikmi?” misrası məqsədin əxlaqi etiraf deyil, mövzunu bağlamaq olduğunu göstərir. Əxlaqi dəyər niyyətlərin paklığını bəyan etməklə qurulmur; araşdırılmalı olan maksimdir. Maksim belədirsə — “kiməsə haqsızlıq edib onu itirməkdən qorxduqda, onu geri qazanmaq ümidi ilə üzr istəyirəm” — üzr hipotetik qalır və əsaslı şəkildə mənafeyə söykənir.

Nəticə: mahnının əsas sualı istehza ilə elə əxlaqi uğursuzluğu açıqlayır ki, onu düzəltməyə çalışır. “Gec deyilmi?” sualı “üzr hələ istədiyimi əldə etməyə qadirdirmi?” deməkdir. Üzr bağışlanma və barışmanı təmin edib-etmədiyi ilə qiymətləndirildiyi anda vəzifəyə söykənən hərəkət olmaqdan çıxır. Alternativ oxu da açıq qalır: sual ritorik vasitə ola bilər — üzrün səmimi olmadığını bilən sənətkar bədəndən çoxunu darıxdığımız üçün nə qədər asanlıqla üzr istədiyimizi göstərir.