Türkiyədə dünyanın ən qədim sülh müqaviləsinin parçası tapılıb

Arxeoloqlar Türkiyədə dünyanın bilinən ən qədim sülh müqaviləsinə aid 3400 illik bir parça tapıblar. Bunu ölkənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi açıqlayıb. Söhbət Misir fironu II Ramzesin və Het çarı III Xattuşilinin təxminən e.ə. 1269-cu ildə imzaladığı Qadeş müqaviləsindən gedir.

Xattuşada nə tapıldı

Mixi yazılı lövhənin parçası Türkiyənin şimal-mərkəzi hissəsində, Het İmperiyasının qədim paytaxtı olan Xattuşada qazıntılar zamanı aşkar edilib. Nazirliyin bəyanatına görə, mətn müqavilənin qaçqınlarla davranmağı tənzimləyən bölməsindən bir hissədir.

"Anadolu torpağında min illər yaşı olan sülhün izlərini tapdıq və bu bizə insan həyatını və ləyaqətini qorumaq məsuliyyətini xatırladır", Türkiyənin mədəniyyət və turizm naziri Mehmet Nuri Ersoy sentyabrın 21-də yayımlanmış tərcümə edilmiş bəyanatda bildirib.

Tunc dövrünə aid razılaşma

Het İmperiyası Tunc dövründə, təxminən e.ə. 1650-1200-cü illərdə Mərkəzi Anadolunu idarə edirdi. Xattuşada sənədləşdirilmiş ən qədim Sami dili olan Akkad dilində yazılmış çoxsaylı diplomatik sənəd tapılıb.

Hökmdarlar müqaviləni təxminən e.ə. 1269-cu ildə Qədim Misirlə Het İmperiyası arasındakı uzun sürən müharibəni bitirmək üçün imzalayıblar. Müqavilə dünyanın bilinən ən qədim sülh müqaviləsi sayılır. Ona Misir-Het sülh müqaviləsi, Əbədi müqavilə və ya Gümüş müqavilə də deyilir.

Mətn necə qorunub

Müqavilə iki qədim şəhərdəki yazılarla günümüzə çatıb. XIX əsrin əvvəllərində arxeoloqlar ieroqlif versiyasını Tebdə, müasir Luksorda, II Ramzesə həsr olunmuş məbədin divarlarında tapıblar. Akkad dilində mixi mətnin parçaları ilk dəfə XX əsrin əvvəllərində Xattuşada müəyyən edilib.

Razılaşma Şərqi Aralıq dənizi torpaqları uğrunda iki əsr davam edən müharibəni dayandırıb və iki hökmdar arasında hərbi yumşalmanı göstərib. Tərcümədə bir hissə belə səslənir: "O mənim qardaşımdır və mənimlə sülhdədir; mən də onun qardaşıyam və əbədi olaraq onunla sülhdəyəm".

Müqavilə hücuma məruz qalan ölkəyə köməyi də nəzərdə tutur. Qaçqınlarla bağlı mətndə deyilir ki, Misirdən Xattuşaya qaçan adam Misirə, Xattuşadan Misirə qaçan isə Xattuşaya qaytarılacaq, çünki qaçmaq cinayət sayılırdı. Lakin mətn onların cəzalandırılmasını açıq şəkildə qadağan edir: "Onların dilini və gözlərini çıxarmayacaqlar; qulaqlarını və ayaqlarını kəsməyəcəklər; evlərini arvadları və uşaqları ilə birlikdə dağıtmayacaqlar". Bu mətnin bir hissəsi yeni tapılmış parçada yer alır.

Qadeş müqaviləsinin mis nüsxəsi bu gün Nyu-Yorkda, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Konfrans Binasında nümayiş etdirilir. BMT-yə görə, müqavilə əbədi dostluq, davamlı sülh, ərazi bütövlüyü, hücumsuzluq, ekstradisiya və qarşılıqlı yardım vəd edir.