20-dən çox AI tədqiqatçısı: tədqiqatın avtomatlaşdırılması "intellekt partlayışı" yarada bilər

2026-cı il sentyabrın 28-də 20-dən çox AI tədqiqatçısı hesabat dərc edib. Hesabatda onlar AI tədqiqat və inkişafının avtomatlaşdırılmasının "intellekt partlayışına" səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər. Sənədi Nobel mükafatçısı Cefri Hinton, Yoşua Benjio, OpenAI-nin baş alimi Yakub Paçoki, Anthropic-in həmtəsisçisi Cek Klark, Microsoft-un baş elmi direktoru Erik Horvits və Meta-nın AI tədqiqatları üzrə vitse-prezidenti Don Sonq şəxsi qaydada imzalayıb.

"İntellekt partlayışı" nə deməkdir

Hesabatın adı "What if automating AI R&D triggers an intelligence explosion?"dir. Sənəddə termin AI irəliləyişinin süni intellektin özü tərəfindən kəskin sürətlənməsi, illərlə çəkən nailiyyətlərin aylara və ya daha qısa müddətə sıxılması kimi izah olunur. Mexanizm rekursiv özünütəkmilləşdirmədir: sistemlər insan müdaxiləsi olmadan öz texnologiyalarını yaxşılaşdırır.

Müəlliflərə görə, AI sistemləri tədqiqat və inkişafda ekspert səviyyəsinə çatdıqda bir tərtibatçı "milyonlarla" ən yaxşı tədqiqatçıya bərabər işçi qüvvəsini idarə edə biləcək. Artıq bu gün sistemlər onları yaradan şirkətlərdə kodun böyük hissəsini yazır: Anthropic-ə görə AI öz kodunun 80%-ni yaradır.

Fayda, risklər və qeyri-müəyyənlik

Hesabatda deyilir ki, ilkin dəlillər proqram təminatı əsaslı intellekt partlayışının mümkün olduğunu göstərir; bu, çox güclü və ya insandan üstün sistemlərin son dərəcə sürətli inkişafına gətirib çıxaracaq. Tibbi sıçrayışlar mümkün olsa da, müəlliflər üç risk sadalayır: qoruyucu tədbirlərdən sürətli inkişaf edən bioloji və kiber təhdidlər; insanlar tədqiqatdan uzaqlaşdıqca nəzarətin itirilməsi; kiberməkanda kiçik üstünlüyün həllediciyə çevrilməsi.

Müəlliflər təsirlərin qeyri-müəyyən olduğunu vurğulayır: təchizat zəncirləri və ya tənzimləmə sıçrayışı gecikdirə bilər, AI risklərin azaldılmasını da sürətləndirə bilər. Sürətli irəliləyişə hazırlıq isə "təcili prioritet olmalıdır, o cümlədən hökumət rəhbərliyinin ən yüksək səviyyəsində".

Hökumətlərə beş təklif

Müəlliflər hökumətləri AI tədqiqatlarında avtomatlaşdırma barədə şəffaf hesabat tələb etməyə və şirkətlərə müstəqil auditorlar yerləşdirməyə; modelin müəyyən müddətdə nə qədər yaxşılaşa biləcəyini məhdudlaşdırmağa; avtomatlaşdırılmış sistemləri insan nəzarətindən çıxa bilməyəcək şəkildə təcrid etməyə və fövqəladə hallar planları hazırlamağa çağırır.

Müəlliflərin qiymətləndirməsinə görə, 2028-ci ilə qədər insanların aylarla gördüyü tədqiqat layihələri tam avtomatlaşdırıla bilər. "AI tədqiqatlarının avtomatlaşdırılmasından əldə edilən məhsuldarlıq artımı hələ intellekt partlayışı üçün lazım olan həddə çatmayıb, lakin yeni sistemlərin nəticələri bu həddə yaxınlaşır" deyə yazırlar. Müəlliflərə görə, "intellekt partlayışı başladıqdan sonra hərəkət pəncərəsi bağlana bilər".