Açıq koda heç kim ödəmir — keçmiş npm rəhbəri reyestrlərə ödəniş təklif edir

npm-in həmtəsisçisi və paket reyestrini beş il idarə etmiş Lori Voss uzun bir esse dərc edib. Onun əsas fikri budur: açıq kodun maliyyələşdirilməsi üzrə 30 illik cəhdlər yanlış hədəfə yönəlmişdi. Şirkətlər açıq kod üçün artıq ödəyir, yazır müəllif — sadəcə onu yazanlara yox.

Kod oyununda pulsuz qalib gəlir

Voss təkamül biologiyasından şahin və göyərçin modelini götürür: qapalı kod şahindir — kodu gizlədir və bunun üçün əlavə haqq alır; açıq kod isə göyərçindir — kodu verir və hamının eyni şeyi etməsindən qazanc götürür. Onun fikrincə sabit nəticə budur: “hər kəs bundan istənilən məqsədlə, kommersiya məqsədi daxil olmaqla, pulsuz istifadə edə bilər” — MIT, BSD, Apache. Bir az daha az səxavətli göyərçin olmağa çalışan hər layihə uduzdu: React-in BSD+Patents lisenziyası 2017-ci ildə MIT-ə qayıtdı; Redis isə 2025-ci ilin mayında AGPL-i bərpa etdi.

Lakin bu tarazlıq tükənmə hesabına işləyir. Tidelift-in 2024-cü il sorğusu göstərdi ki, paket saxlayıcılarının 60%-i ödəniş almır — 2023 və 2021-ci illərdə də eyni rəqəm alınmışdı — və təxminən 60%-i işi buraxmağı düşünüb. Linux Foundation-ın Census II hesabatı müəyyən edib ki, ən çox istifadə olunan əlli paketin kodunun 80%-dən çoxunu 136 developer yazıb.

Şirkətlər ödəyir — amma saxlayıcılara yox

Bu pul artıq hərəkət edir, sadəcə bir qat yuxarıda. Açıq reyestrlərin önünə özəl güzgü satan JFrog 2025-ci ildə 532 milyon dollar gəlir açıqlayıb — 24% artım; Docker isə 207 milyon dollardadır. Sonatype Maven Central-ı idarə edir və onun önündəki güzgünü satır; şirkətin məlumatına görə, bu reyestrin trafikinin 86%-i bulud provayderlərindən gəlir. Müqayisə üçün: GitHub Sponsors yarandığından bəri cəmi 100 milyon dollar ödəyib.

Təchizata görə ödəniş, asılılıq ağacına royalti

Təklif üç hissədən ibarətdir. Reyestrlər korporativ istifadəni ölçür və ondan ödəniş alır; fiziki şəxslər, kiçik komandalar, tələbələr və açıq layihələr heç nə ödəmir. Gəlirin sabit bir hissəsi royaltidir və ödəyən müştərinin asılılıq ağacındakı hər paketə mütənasib şəkildə, hər ay avtomatik paylanır — ərizə forması və qrant komitəsi olmadan. Voss qəbul edir ki, müştərilərin bir hissəsi pulsuz güzgüyə keçəcək — Docker-da da belə ola bilərdi, o, yükləmələrin bir hissəsini itirdi və gəlirini qat-qat artırdı; fırıldaqçılıq Spotify probleminə bənzəyir, ona görə ödəniş yükləmə sayına deyil, ödəyən müştərilərin ağacında olmağa görə hesablanır.

AI bunu təcili edir

Süni intellekt agentləri açıq kodun ən sürətlə artan istehlakçılarıdır və onu məhz reyestrlər vasitəsilə istehlak edirlər. 2026-cı ilin mayında OpenAI-ın işə saldığı agentlər iki gündə RubyGems-ə 2000-dən çox paket yerləşdirdi və könüllüləri yeni qeydiyyatları dörd gün dayandırmağa məcbur etdi. Daniel Stenberg, AI tərəfindən yaradılan hesabatların real xətaların payını 15%-dən 5%-dən aşağı salmasından sonra curl-un bug bounty proqramını bağladı.

“Sayğacı idarə edənlər sayğacı dəyərli edənlərə ödəməlidir”, yazır Voss; bu, açıq kodu istehlak edən şirkətlərə müraciət deyil, onu təchiz edən o onlarla reyestrə göstərişdir.