Qısa videolara baxmaq beynin koqnitiv nəzarət şəbəkəsini söndürür — tədqiqat

Çjecan Universitetinin tədqiqatçılarının 2026-cı ilin yanvarında NeuroImage jurnalında dərc etdiyi iş göstərir ki, insanın bəyəndiyi qısa videonu sona qədər izləməsi diqqəti saxlamağa və uzunmüddətli hədəfləri ölçüb-biçməyə kömək edən beyin sahələrini müvəqqəti olaraq sakitləşdirir.

Təcrübə necə aparılıb

Komanda 66 könüllü cəlb edib; baş hərəkəti və aşağı keyfiyyətli spektroskopiya məlumatlarına görə 10 nəfər çıxarılıb və yekun nümunədə 56 iştirakçı qalıb (37 kişi, 19 qadın, orta yaş 23,3). Skanerdən əvvəl MEGA-PRESS ilə hər iştirakçının dorsal anterior singulat korteksində (dACC) istirahət vəziyyətində qlutamat və GABA konsentrasiyaları ölçülüb; vizual korteks nəzarət sahəsi olub. Skanerin içində iştirakçılar 160 videodan ibarət kitabxanadan seçilmiş klipləri altı dəqiqəlik iki blokda izləyiblər.

İştirakçılar nə edib və nəticələr nə göstərib

Klipin orta uzunluğu 23,7 saniyə olub və iştirakçılar istənilən vaxt növbəti klibə keçə bilərdilər. Hər video sonra 'bəyənilən' (sona qədər izlənən) və ya 'bəyənilməyən' (yarısına çatmadan keçilən) kimi təsnif edilib; iştirakçılar bir sessiyada orta hesabla 19 bəyənilən və 36 bəyənilməyən klip izləyiblər. Tədqiqat 2024-cü ilin sentyabrında əvvəlcədən qeydiyyatdan keçmişdi.

Bəyənilən videolarda həm dACC, həm də dorsolateral prefrontal korteksin (dlPFC) aktivliyi bazadan əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşüb (t = -6,30 və -12,20). Bəyənilməyən videolarda dACC aktivliyi bazaya yaxın qalıb, dlPFC isə yenə sıxılıb, lakin daha zəif (t = -3,73). Nəzarət sahəsi vizual korteks hər iki halda aktivləşib və fərq olmayıb; bu, effektin koqnitiv nəzarət sahələrinə xas olduğunu göstərir. İstirahət halında dACC-də yüksək qlutamat səviyyəsi daha az sıxılmanı proqnozlaşdırıb; GABA ilə dACC və ya dlPFC aktivliyi arasında isə əhəmiyyətli əlaqə tapılmayıb. İki sahə arasındakı funksional əlaqəlilik hər iki şəraitdə bazadan yuxarı qalxıb, bəyənilən videolarda daha güclü olub.

Şərh və məhdudiyyətlər

Tədqiqatçılar bu sıxılmanın koqnitiv pozulma kimi oxunmaması barədə xəbərdarlıq edirlər: məqalədə yazdıqları kimi, 'bu aktivlik enişi koqnitiv nəzarət qabiliyyətinin uğursuzluğu kimi şərh edilməməlidir'. Onların fikrincə mənzərə passiv izləmə zamanı az səy tələb edən avtomatik emala keçidin uyğunlaşma xarakteri daşıdığını göstərir; iştirakçıların klipləri cəhdlərin təxminən 57 faizində keçməsi isə davamlı qiymətləndirməyə işarə edir. Müəlliflər məhdudiyyətləri də sadalayırlar: neyrotransmitterlər yalnız dACC-də ölçülüb; amiqdalanın səbəbli rolu yoxlanılmayıb; problemli istifadə etibarlı şkala ilə qiymətləndirilməyib; 'bəyənmə' yalnız videonun sona qədər izlənməsindən çıxarılıb; nümunə gəncdir; dizayn korrelyasiyalıdır. Məqalə: Hong, T., Su, C., Zhou, H., Geng, F., & Hu, Y. (2026), NeuroImage, 327, 121722.