“Necə işlədiyini bilən son insanlar”: süni intellekt və maşınlarla tanışlığın itirilməsi haqqında esse

unix.foo mühəndislik bloqunda dərc olunan qısa esse iddia edir ki, süni intellekt köməkçiləri hesablamanın daha böyük hissəsini öz üzərinə götürdükcə itirdiyimiz ən vacib şey bacarıq deyil, maşınlarla yaxınlıqdır. “The Last People Who Know How It Works” mətnini iyunun 26-da müəllif Sayrus Lopes dərc edib və arqumentini 1990-cı illərin kompüter oyunları təcrübəsi üzərində qurur.

Maşının öz şərtləri var idi

Lopes oyun oynamaq üçün əvvəlcə kompüteri başa düşmək lazım olan dövrü xatırlayır: autoexec.bat kimi faylları açıb oxumaq, bəzən tək bir oyun üçün yükləmə disketi hazırlamaq — mövcudluğunun yeganə səbəbi maşını bir proqramın tələb etdiyi konfiqurasiyada başlatmaq olan disket. “Bunu on yaşlı uşaq edirdi. Mən edirdim. Siz də edirdiniz, çünki oynamağı kifayət qədər çox istəyirdiniz və maşın necə işlədiyini bir az öyrənməmiş oynamağınıza icazə vermirdi.”

Eyni şey aparata da aid idi. Modem danışığını ucadan oxuyurdu və kifayət qədər təkrardan sonra mübahisənin pisə getdiyini, əlaqənin qopmaq üzrə olduğunu qulaqla anlayırdınız. Disklərdəki jumper-ləri dırnağınızla qoyurdunuz və səs kartınızın hansı kəsməyə (interrupt) cavab verdiyini bilirdiniz; səhv təxmin heç nəyə cavab verməməsi demək idi. Lopes yazır: “Maşın kənarlardan düzəldilmişdi və siz onlarda kəsilirdiniz; harada olduqlarını belə öyrənirdiniz.”

Çətinlik elə biliyin özü idi

Esenin əsas tezi budur ki, müqavimət anlamağın maneəsi deyil, onun mühiti idi: “İnsan yalnız itirə biləcəyi şeyləri tanıyır.” Bu məntiqlə müasir süni intellekt köməkçiləri “kimsənin qurduğu ən uysal şeydir”: onlar şərt qoymur, konfiq faylı oxutmur və özlərini sizin cümlənizin ətrafında yenidən düzürlər. Nəticə kəskindir: “Sənə meydan oxuya bilməyən maşın, bilə bilməyəcəyin bir şeydir. Onu yalnız istifadə edə bilərsən.”

Lopes bacarığın azalması ilə bağlı adi ah-naləni açıq şəkildə rədd edir. Onun fikrincə bilik heç vaxt bu qədər qorunmamışdı: modellər heç bir insanın oxumadığı bütün təlimatları oxuyub və maşınların necə işlədiyini qüsursuz və əbədi olaraq danışacaqlar. Ölən bilik deyil, tanışlıqdır — konkret maşınla döyüşməyin, uduzmağın, qayıtmağın və nəhayət onun boyun əydiyini hiss etməyin verdiyi sadə yaxınlıq.

Daha asılı, daha az tanış

Esse şəxsi qeydlə bitir. Lopes modem-in qoşulma səsini axtarırdı — insanlar belə səsləri “qurudulmuş çiçəklər kimi” saxlayırlar — və onu müasir kompüterdə çaldı: maşın səsi dərhal və qüsursuz bərpa etdi. O səsi əzbər bilir, lakin heç kim onu indicə çalan maşını, onun o səsi çıxaran maşını tanıdığı kimi tanımayacaq. Kədər, yazır müəllif, tamamilə bizə aiddir: maşını çətinliyi sayəsində tanıyan son insanlar bizik və nəyinsə itdiyini biləcək son insanlar da bizik.