1930 წლის ექსპედიციამ ახალი გვინეის მთიანეთში მილიონი ადამიანი იპოვა

1930 წელს ავსტრალიელი მაძიებელი მიკ ლიჰი ლაესთან, მარკჰემის ხეობიდან, ოქროს საძებნელად მთებში ავიდა და ისეთ რამეს წააწყდა, რასაც ვერც ერთი კოლონიური მთავრობა არ ელოდა: ახალი გვინეის მთიანეთის ხეობები ხალხით სავსე იყო — დაახლოებით მილიონი ადამიანით, ბობ კონოლისა და რობინ ანდერსონის წიგნის First Contact მიხედვით. დენიელ ფრანკის ახალი ესე ამ შეხვედრას იხსენებს და კითხულობს, როგორ დარჩა ამხელა ჯგუფი შეუმჩნეველი ასე დიდხანს.

კუნძული, რომელიც არავის ჰქონდა აღწერილი

1930 წელს ახალი გვინეა ნომინალურად გაყოფილი იყო — დასავლეთი ნახევარი ჰოლანდიის, აღმოსავლეთი ავსტრალიის, — მაგრამ რეალური მმართველობა თითქმის არ არსებობდა. სანაპირო მალარიით სავსე მდინარეები, ჭაობები და ჯუნგლები იყო; მთიანეთი ეკვატორზე მდებარეობს, თუმცა მყინვარებსა და 5000 მეტრთან მიახლოებულ მწვერვალებს მოიცავს, გარედან კი ღრუბლებში ჩაფლულ კედლებად ჩანდა, სადაც არაფერი უნდა ცხოვრობდეს. 1926 წელს ნაპოვნმა ოქრომ მაძიებლები შიგნით წაიყვანა, ლიჰის ექსპედიციას კი ფოტო და კინოაპარატი ჰქონდა, ამიტომ ეს შეხვედრა ათასობით ფოტოსა და საათობრივ ფილმშია შემონახული.

10 000 წელი ერთმანეთისგან მოწყვეტილი

ახალ გვინეაში ხალხი დაახლოებით 50 000 წლის წინ მოვიდა სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიიდან, კუნძულებზე გადახტომით. სოფლის მეურნეობა იქ დამოუკიდებლად, დაახლოებით 10 000 წლის წინ გაჩნდა — ტარო, ბანანი, შაქრის ლერწამი — იმავე დროს, როცა ახლო აღმოსავლეთში ხორბალს მოიშინაურებდნენ. ხეობების ათვისებისას მთიანელებმა სანაპიროსთან კონტაქტი დაკარგეს. ძირხვენები რამდენიმე კვირაში ლპება, სამუშაო პირუტყვი და დამწერლობა არ არსებობდა, ამიტომ ჭარბი პროდუქტის შენახვა, დაბეგვრა და ფართო ვაჭრობა შეუძლებელი იყო და უფრო დიდი სახელმწიფოც არ ჩამოყალიბდა: რამდენიმე ასეული ადამიანის ჯგუფები ერთმანეთის გვერდით მუდმივ ომში ცხოვრობდნენ, ლიდერებს კი კონკურენტული საჩუქრების წესით ირჩევდნენ. საქონელი იმოძრავებდა იქ, სადაც ცოდნა ვერ აღწევდა — სამხრეთ ამერიკული წარმოშობის ბატატი 300-400 წლის წინ ბაღიდან ბაღში გადადიოდა, როცა ქალები მეზობელ კლანებში თხოვდებოდნენ, და მოსახლეობის ზრდა გამოიწვია; მარგალიტის ნიჟარები კი 10 000 წლის განმავლობაში შიდა რეგიონებში მიდიოდა და გზაში წარმოშობა დაკარგა.

გენები, ენები და სუსტი სახელმწიფო

იზოლაცია გენებსა და ენებშიც ჩანს. სანაპიროს მოსახლეობას 10-დან 30 პროცენტამდე ავსტრონეზიული წარმომავლობა აქვს — იმ მეზღვაურებისგან, რომლებიც დაახლოებით 3300 წლის წინ მოვიდნენ; გამოკვლეულ მთიანელებს ეს წილი საერთოდ არ აქვთ და არც მალარიის საწინააღმდეგო მუტაციები, რომლებიც სანაპიროზე გავრცელებულია. მთიანეთის თითქმის ყველა ენა ერთ ოჯახს — ტრანს-ახალგვინეურს — ეკუთვნის, ათობით დაუკავშირებელი ოჯახი კი ჩრდილოეთ სანაპიროზეა თავმოყრილი. სახელმწიფო სუსტია: პორტ-მორზბის სხვა დიდ ქალაქთან გზა არ აკავშირებს, ლაედან მთებში მიმავალი დაახლოებით 700-კილომეტრიანი მაგისტრალი ხშირად იკეტება მეწყერისა და ყაჩაღობის გამო, გადაადგილება ძირითადად პროპელერიანი თვითმფრინავებით ხდება, და არავინ იცის, მოსახლეობა 10 მილიონია თუ 17 მილიონი.