პატარა წყალქვეშა ვულკანებს გაცილებით დიდი ცუნამის გამოწვევა შეუძლიათ — ჰუნგას კვლევა

ჰუნგას ვულკანის 2022 წლის ამოფრქვევას ტონგაში წყალქვეშა ამოფრქვევიდან დაფიქსირებული ყველაზე მაღალი ცუნამი მოჰყვა — წყაროსთან ტალღები 40 მეტრს აღწევდა. Nature Geoscience-ში გამოქვეყნებული კვლევის მიხედვით, მიზეზი კალდერის ჩამონგრევაა: 4 კილომეტრის სიგანის ფსკერი ერთდროულად ჩაიძირა, რამაც წყლის უზარმაზარი მასის მკვეთრი გადაადგილება გამოიწვია.

ვულკანური ცუნამი ზოგჯერ ამოფრქვევაზე მეტ მსხვერპლს იწვევს: ინდონეზიაში კრაკატაუს 1883 წლის ამოფრქვევამ 30 ათასზე მეტი ადამიანი იმსხვერპლა, ბევრი მათგანი კი ცუნამს შეეწირა.

პატარა კალდერა — კილომეტრიანი ჩაძირვა

მკვლევრებმა 2015–2016 წლების ზღვის ფსკერის რუკა 2022 წლის აპრილ–ოქტომბერში ჩატარებული ხუთი ექსპედიციის მონაცემებს შეადარეს. ამოფრქვევამდე კალდერის ფსკერი ზღვის დონიდან 150–200 მეტრით დაბლა მდებარეობდა, შემდეგ კი თითქმის ერთი კილომეტრით ჩაიძირა და 850 მეტრის სიღრმეს მიაღწია. მხოლოდ ფსკერის ჩამონგრევის მოცულობა დაახლოებით 6,85 კუბური კილომეტრია.

ჰუნგას კალდერის დიამეტრი სულ 4 კილომეტრია — გლობალურ ბაზაში შეტანილ 177 კალდერას შორის ერთ-ერთი ყველაზე პატარა, თანაც ზომისთვის უჩვეულოდ ღრმა. ფსკერი დგუშივით ჩაიძირა. რუკებზე კალდერის კედლებთან კონცენტრული ტერასები და 100–150 მეტრის კლდეები ჩანს.

რატომ ჩამოინგრა კალდერა ასე სწრაფად

მიზეზი, სავარაუდოდ, მაგმის კერის აგებულებაშია: კერა ვულკანის ქვეშ მხოლოდ 2 კილომეტრის სიღრმეზეა, სახურავი კი თხელი და ფართო. მკვლევრების გათვლით, სახურავი ჩამოინგრეოდა კერაში წნევის მხოლოდ 30 მეგაპასკალით დაცემისას; საკმარისი იქნებოდა მაგმის მხოლოდ მეოთხედის დაკარგვაც.

ნალექების აგებულება მიუთითებს, რომ კალდერა ამოფრქვევის დროსვე ჩამოინგრა: სამი თვის შემდეგ ჩატარებულმა სეისმურმა კვლევამ ჩამონგრეული კედლების ნატეხები პიროკლასტური ფენების ქვეშ, შიგნით და ზემოთაც აღმოაჩინა. ჩაძირვასთან დაკავშირებულმა ნაპრალებმა, შესაძლოა, ზღვის წყალი არაღრმა მაგმის კერამდე მიიყვანა.

რისკი ჰუნგას მიღმაა

ჰუნგა ტონგა-კერმადეკის რკალს მიეკუთვნება, სადაც მინიმუმ 74 წყალქვეშა ვულკანია, მათგან 20 კალდერის კომპლექსი; ახლომდებარე ტოფუა და ფონუაფოო ჰუნგას ფორმით, აგებულებითა და მაგმის შემადგენლობით ჰგავს. თუმცა წყალქვეშა კალდერების უმეტესობა არასდროს გამოუკვლევიათ და ბევრს რუკაც კი არ აქვს.

ჰუნგა იშვიათი გამონაკლისია: 2015–2016 წლების დეტალურმა რუკამ, NASA-ს ICESat-2 ლაზერული ალტიმეტრიის მონაცემებთან ერთად, შედარების საფუძველი შექმნა. კვლევის ავტორების თქმით, „ჩვენი კვლევა ხაზს უსვამს განმეორებითი, მაღალი გარჩევადობის ზღვის ფსკერის რუკების შექმნის გადაუდებელ აუცილებლობას“ — ეს ცუნამის ადრეული გაფრთხილების სისტემების გაძლიერებასა და კრიტიკული წყალქვეშა ინფრასტრუქტურის დაცვას ემსახურება, განსაკუთრებით სამხრეთ-დასავლეთ წყნარ ოკეანეში.