Springer Nature-მა მაქს პლანკის ორი სტატია ამოიღო — მიზეზად ალგორითმს ასახელებენ

2026 წლის 26 ივნისს ჟურნალმა Science გაავრცელა ინფორმაცია, რომ გამომცემლობა Springer Nature-მა ჩუმად გააუქმა კვანტური თეორიის ფუძემდებლისა და 1918 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატის მაქს პლანკის ორი სტატია. ორივე ნაშრომი 1940-იანი წლების დასაწყისში გერმანულ ჟურნალში Naturwissenschaften გამოქვეყნდა, რომელსაც დღეს The Science of Nature ჰქვია, და ორივე 2011 წელს ამოიღეს.

რა იქნა ამოღებული

ერთი ნაშრომი 1942 წლის ფილოსოფიური ესეა, „Sinn und Grenzen der exakten Wissenschaft“ („ზუსტი მეცნიერების აზრი და საზღვრები“), ის ორ სხვა ჟურნალშიც გამოქვეყნდა და წიგნებში ორჯერ დაიბეჭდა — იმ დროისთვის გავრცელებული პრაქტიკა, დღეს კი თვითპლაგიატად ჩაითვლებოდა. გაუქმების შეტყობინებები საავტორო უფლებების დარღვევაზე მიუთითებდა.

ჟურნალი, როგორც წესი, ციფრულ ვერსიაზე „RETRACTED“ ნიშანს ასვამს და ტექსტს ხელმისაწვდომს ტოვებს. ამ შემთხვევაში კი ნაშრომები სრულად წაიშალა: ბმულები ცარიელ გვერდს და ცარიელ PDF-ებს ხსნის, სადაც მხოლოდ მოკლე შენიშვნაა, რომ სტატიები „დარღვევის გამო გაიწვიეს“.

ისტორიკოსები, რომლებმაც ეს შეამჩნიეს

მონრეალის კვებეკის უნივერსიტეტის მკვლევარები ივ ჟენგრა და მაჰდი ხელფაუი ამ ისტორიას გაუქმებული ნაშრომების მქონე ნობელის ლაურეატების სიის დათვალიერებისას წააწყდნენ. პლანკის სახელის იქ დანახვამ გააოცათ, გამოძიება ჩაატარეს და გასულ თვეს შედეგები arXiv-ზე წინასწარი პუბლიკაციის სახით გამოაქვეყნეს. მათი შეფასებით, თანამედროვე სტანდარტების „ანაქრონისტული“ გამოყენება 1942 წლის ნაშრომზე ისტორიულ ჩანაწერს ამახინჯებს, საავტორო უფლებების საკითხი კი უაზროა — პლანკი 1947 წელს გარდაიცვალა.

ჟენგრა განსაკუთრებით აღაშფოთა იმან, რომ გამომცემლობამ ჩვეული პრაქტიკა დაარღვია და ნაშრომი არა გაუქმებულად მონიშნა, არამედ წაშალა. მეორე ნაშრომი, 1940 წელს გამოქვეყნებული, კიდევ უფრო გააკვირვა: მასაც საავტორო უფლებების დარღვევა მიეწერა, თუმცა ის არსად სხვაგან არასოდეს გამოქვეყნებულა.

სათაური, ბოტი და რედაქტორის შეფასება

ხელფაუმ სავარაუდო ახსნა იპოვა. 1920-იანი წლებიდან ნილს ბორმა და ვერნერ ჰაიზენბერგმა წამოაყენეს კვანტური მექანიკის ე.წ. კოპენჰაგენური ინტერპრეტაცია, რომლის მიხედვითაც ნაწილაკები მდგომარეობათა სუპერპოზიციაში არსებობენ და განსაზღვრულ ფორმას მხოლოდ დაკვირვებისას იღებენ. პლანკი ამ მოსაზრებას ეწინააღმდეგებოდა და ამტკიცებდა, რომ ადამიანის გაზომვების მიღმა არსებობს გარეგანი რეალობა. 1940 წელს სხვა მეცნიერმა პლანკის შეხედულებების კრიტიკა გამოაქვეყნა, რამდენიმე თვეში კი პლანკმა იმავე ჟურნალში იდენტური სათაურით უპასუხა. ჟენგრა და ხელფაუ ვარაუდობენ, რომ ათწლეულების შემდეგ ამ დამთხვევამ აამოქმედა საავტორო უფლებების ან დუბლიკატების ავტომატური სისტემა, თუმცა ორი ესე შინაარსობრივად მკვეთრად განსხვავდება.

ჟურნალ The Science of Nature-ის მთავარი რედაქტორი სიუზან სკარლატა Science-ს უთხრა, რომ გაუქმებების შესახებ მისთვის მიმართვამდე არაფერი იცოდა: „ეს სისულელეა. ვერ ვხვდები, რატომ მონიშნეს ისინი“, — აღნიშნა მან და დასძინა, რომ ეს ალბათ გამომცემლობის შიდა ალგორითმის ბრალია. Springer Nature-მა კომენტარისგან თავი შეიკავა და მხოლოდ ის თქვა, რომ კონკრეტული გაუქმებების დეტალები კონფიდენციალურია; კომპანიამ ასევე დაბლოკა სკარლატას დაგეგმილი რედაქციული სტატია. ისტორიკოსებისთვის მთავარი პრობლემა ის არის, რომ კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის დებატები დღემდე გრძელდება, ხოლო მისი ერთ-ერთი ყველაზე გამოჩენილი კრიტიკოსის შეხედულებები ჩუმად ამოშალეს ისტორიიდან.