ტაქსის მძღოლები იშვიათად კვდებიან ალცჰაიმერით — როგორ იცავს ტვინს სივრცითი აზროვნება

ტაქსის და სასწრაფო დახმარების მძღოლები ალცჰაიმერის დაავადებით სიკვდილის ალბათობით თითქმის ყველა სხვა პროფესიას ჩამორჩებიან. ასეთი იყო 2024 წლის კვლევის შედეგი, რომელმაც თითქმის 9 მილიონი აშშ-ის სიკვდილის მოწმობა გააანალიზა — და ამან აიძულა ჰატიმ შარიფი, ტეხასის უნივერსიტეტის (სან-ანტონიო) სამოქალაქო და გარემოსდაცვითი ინჟინერიის პროფესორი, დაეფიქრა, იცავდა თუ არა ტვინს მისივე რუკებით სავსე სამუშაო.

რა აჩვენა 9 მილიონმა სიკვდილის მოწმობამ

მკვლევარებმა 2020 წლის იანვრიდან 2022 წლის დეკემბრამდე პერიოდის მოწმობები შეისწავლეს და დაადგინეს, რომ 443 პროფესიას შორის ტაქსისა და სასწრაფო მძღოლებს ალცჰაიმერით სიკვდილის ყველაზე დაბალი რისკი ჰქონდათ. ასაკის, სქესის, რასის, ეთნიკურობისა და განათლების გათვალისწინების შემდეგ ამ პროფესიებში დაახლოებით 1 ადამიანი 100-დან კვდებოდა დაავადებით, ზოგადი მაჩვენებელი კი 1-60 იყო. ნიმუში სხვა მძღოლურ პროფესიებზე არ ვრცელდებოდა — ავტობუსის მძღოლებსა და პილოტებს მსგავსი უპირატესობა არ ჰქონდათ, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ საკვანძო არა თვით მართვა, არამედ უწყვეტი, რეალურ დროში ნავიგაციაა.

ჰიპოკამპი და ლონდონის ტაქსის მძღოლები

მკვლევარები თვლიან, რომ კავშირი ჰიპოკამპში გადის — ტვინის უბანში, რომელიც მეხსიერებასა და სივრცით ნავიგაციას მართავს და ალცჰაიმერით ერთ-ერთი პირველი ზიანდება; სივრცითი ორიენტაციის პრობლემები დაავადების ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული ნიშანია და ზოგჯერ აშკარა მეხსიერების დაკარგვამდე ჩნდება. 2000 წლის ეტაპობრივ კვლევაში ნეირომეცნიერებმა დაადგინეს, რომ ლიცენზირებულ ლონდონელ ტაქსისტებს ჰიპოკამპის უკანა ნაწილში საგრძნობლად მეტი ნაცრისფერი ნივთიერება ჰქონდათ, ვიდრე მათ, ვინც ტაქსს არ მართავდა. მოცულობა გამოცდილებასთან ერთად იზრდებოდა — რაც მეტ ხანს მართავდა ადამიანი, მით უფრო დიდი იყო ეს უბანი — რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ცვლილება ვარჯიშით მიიღწევა და არა მემკვიდრეობით.

ითვლება თუ არა ეკრანზე მუშაობა?

შარიფი აღნიშნავს, რომ კარტოგრაფები, ურბანისტები და გეოსივრცითი ანალიტიკოსები დღეებს გონებრივად ფენებად დაყოფილ სივრცეში ატარებენ: მოსახლეობის მონაცემებს წყალდიდობის რუკებზე ადგამენ, თანამგზავრული გამოსახულებებით მიწის საფარს ასახავენ, კოორდინატულ სისტემებსა და მასშტაბებს ერთდროულად მართავენ. ჯერჯერობით გაურკვეველია, ავარჯიშებს თუ არა ეკრანის მეშვეობით მსჯელობა იმავე ნეირონულ წრედს. თუმცა არაპირდაპირი მტკიცებულება თვალშისაცემია: 2023 წელს მანქანური სწავლების მოდელმა 22 500-ზე მეტი ადამიანის მონაცემები გააანალიზა და 84%-იანი სიზუსტით იწინასწარმეტყველა, რომელ საფოსტო ინდექსებშია ალცჰაიმერის უფრო მაღალი მაჩვენებელი — გარემოს სირთულის მიხედვით. რთულ, სივრცობრივად მდიდარ გარემოში მცხოვრებთა დაავადების განვითარების ალბათობა დაბალი იყო, შემდგომმა კვლევამ კი ეს სირთულე ტვინის სივრცითი ნავიგაციის უბნების უფრო დიდ მოცულობას დაუკავშირა.

რატომ მნიშვნელოვანია ეს ტაქსისტების გარდა

ორივე კვლევა იმაზეა, თუ სად ცხოვრობენ ადამიანები და არა რას აკეთებენ სამსახურში, აფრთხილებს შარიფი. მაგრამ თუ ხანგრძლივი სივრცითი აზროვნება იმ წრედის ვარჯიშით იცავს ტვინს, რომელსაც ალცჰაიმერი პირველად ესხმის თავს, შედეგები რუკების შემქმნელებს სცდება: გონებრივად რთული პროფესიები არაერთხელ დაუკავშირეს კოგნიტურ რეზერვს — ტვინის უნარს, დაავადების მიუხედავად განაგრძოს მუშაობა ამიტომ განათლების, პროფესიული მომზადებისა და პენსიაზე გასვლის მოწყობა ტვინის ჯანმრთელობის საკითხებად იქცევა.