Psixoloq: beyin bu qədər pis xəbər üçün yaradılmayıb

Xəbər yorğunluğu — başlıqları vərəqləyərkən çoxlarının hiss etdiyi tükənmə — tənbəllik, zəiflik və ya vətəndaş marağının nəsillər boyu azalması deyil. Bunu Wilfrid Laurier Universitetinin psixologiya müəllimi Əli Casemi The Conversation üçün yazdığı və ScienceDaily-nin yenidən dərc etdiyi məqaləsində iddia edir. Onun sözlərinə görə, bu, idarə etmək üçün heç vaxt yaradılmadığı bir mühitlə qarşılaşan insan beyninin gözlənilən reaksiyasıdır.

Bitməyən pis xəbər şəlaləsi

Casemi səhər telefonunu yoxlamağı dayandıran insanlardan bəhs edir — heç nə baş vermədiyi üçün deyil, hər şey baş verdiyi üçün. Onlardan biri bu hissi bitməyən pis xəbər şəlaləsinin altında dayanmaq kimi təsvir edib. Rəqəmlər də bunu təsdiqləyir: Reuters Institute-un 2025-ci il Rəqəmsal Xəbər Hesabatına görə, kanadalıların 69%-i artıq xəbərlərdən ən azı bəzən uzaq durur, dünyada isə insanların 40%-i bunu ən azı bəzən və ya tez-tez edir — hesabat tarixində ən yüksək göstərici. Səbəblər eynidir: xəbərlər əhval-ruhiyyəni korlayır və geridə acizlik hissi qoyur.

Beyin pis xəbərlərə köklənib

İnsan şüuru mənfi məlumata daha çox çəki verir, onu daha tez görür və daha uzun yadda saxlayır — idrak elmində ən çox təsdiqlənən nəticələrdən biri olan neqativlik meyli. Otun xışıltısına laqeyd qalan əcdadlarımız dayanıb baxan və dinləyənlərə nisbətən daha az nəsil qoyub: real təhlükəni əldən vermək ölümcül ola bilərdi, həddindən artıq sayıqlıq isə yalnız bir neçə dəqiqəyə başa gəlirdi.

O vaxtdan bəri beynin özü dəyişməyib — dəyişən, onun təhlükə üçün skan etdiyi dünyanın ölçüsüdür: bir regionda müharibə, digərində maliyyə sarsıntısı, üçüncüsündə iqlim fəlakəti və hamısı nahardan əvvəl. Nature Human Behaviour jurnalında dərc olunan tədqiqat təxminən altı milyon dəfə baxılmış 105 mindən çox real xəbər başlığını araşdırıb və müəyyən edib: hər əlavə mənfi söz klik nisbətini artırırdı, müsbət sözlər isə əks təsir göstərirdi.

Tədqiqatçılar bunun üçün klinik çərçivə də təklif ediblər: Problematik Xəbər İstehlakı — insanda düşüncə məşğulluğu, tənzimləmə pozuntusu və gündəlik fəaliyyətdə pozulma yaradan xəbər ilə məşğul olma modeli. 2022-ci il tədqiqatında amerikalı yetkinlərin 17%-i bu vəziyyətin ağır səviyyəsinə uyğun gəlirdi; həmin qrupda insanların 61%-i özünü kifayət qədər və ya çox pis hiss etdiyini bildirib, digərlərində bu göstərici altı faiz idi.

Yana baxmaq həll yolu deyil

Qaçmaq həll deyil, yazır Casemi: demokratiya məlumatlı vətəndaşlardan asılıdır və dəqiq, etibarlı məlumatdan uzaqlaşmaq problemi yalnız dərinləşdirir. Əvəzində istehlakı idarə etməyi təklif edir: xəbərləri müəyyən vaxt pəncərələrinə sığdırmaq, həcm yerinə dərinliyi seçmək və oxuduğunuz barədə həqiqətən nə edə biləcəyinizi — nə qədər kiçik olsa da — müəyyən etmək, çünki məlumatlılıqla təsir imkanı arasındakı uçurum psixoloji gərginliyin ən güclü proqnozlaşdırıcılarından biridir. O, həmçinin «qəzəb yemini» tanımağı məsləhət görür: reallığı əks etdirmək üçün deyil, təhrik etmək üçün yaradılmış məzmunu.

Xəbərlər yüngülləşməyəcək. Onlarla münasibətimiz isə daha düşünülmüş ola bilər.