Visa və Mastercard əslində nə edir? Kart şəbəkələrinə giriş

Visa və Mastercard loqoları yüz milyonlarla ödəniş kartının üzərində görünür və çoxları bu kartları məhz həmin şirkətlərin buraxdığını düşünür. Əslində isə belə deyil. tautology.town saytında dərc olunan ətraflı izah hər iki şirkətin əslində nə etdiyini və nəyi banklara, ödəniş prosessorlarına və satıcılara buraxdığını göstərir.

Kart şəbəkəsi nə etmir

Visa və Mastercard kart buraxan təşkilatlar deyil — buraxan tərəf kartınızda adı yazılan bankdır — və onlar özləri də bank deyil. Satış nöqtəsi terminalları və ya onlayn ödəniş səhifələri yaratmırlar, bu ödəniş prosessorlarının işidir; satıcıların riskini qiymətləndirmir və ticarət hesabı açmırlar, bunu qəbul edən banklar və getdikcə daha çox Stripe, Square və Adyen kimi şirkətlər edir.

Əvəzində onlar kart şəbəkələrini idarə edirlər: kart sahiblərini və buraxanları satıcılarla və qəbul edən banklarla birləşdirən infrastrukturu. Məqalə bu rolu dörd məsuliyyətə bölür: telekommunikasiya şəbəkəsinin işlədilməsi, bank şəbəkəsinin koordinasiyası, stimulların müəyyən edilməsi və mübahisə mexanizmi daxil olmaqla qaydaların qoyulması və tətbiqi.

Mesajların yönləndirilməsi və pulun hərəkəti

Visa əməliyyat mesajlarını buraxanlarla qəbul edən banklar arasında ötürür; Mastercard buna "switching" deyir. Visa-nın əsas mərkəzi Operations Center East 140 000 kvadrat fut sahəyə malikdir və zəlzələlərə, saatda 170 milə qədər küləklərə tab gətirəcək şəkildə layihələndirilib; giriş yollarındakı hidravlik dirəklər saatda 50 mil sürətlə hərəkət edən avtomobili dayandıra bilir.

Alış-veriş avtorizasiya ilə başlayır: şəbəkə sorğunu satıcıdan buraxana çatdırır. Kart nömrəsinin ilk altı-səkkiz rəqəmi olan BIN, IP ünvanının şəbəkəni təyin etməsi kimi buraxanı təyin edir. Təsdiqlənmiş məbləğ bloklanır, sonra satıcı yekun məbləği göndərir (klerinq) və pul hesablaşma zamanı hərəkət edir. Visa iştirakçıların debet və kreditlərini cəmləşdirir və qalığı gündə bir dəfə köçürür, valyuta konvertasiyası da mümkündür. 2024-cü il hesabatına görə dollar hesablaşmalarının çoxu həmin gün tamamlanır, digər valyutalarda isə adətən bir-iki iş günü çəkir; şirkət gündəlik hesablaşma üçün 11,2 milyard dollar likvidlik saxlayırdı, maksimum gündəlik risk isə 137,4 milyard dollar idi.

Pul kimdə qalır

ABŞ-da 100 dollarlıq kart əməliyyatında satıcı təqribən 2,5 faiz ödəyir: bunun təxminən 0,35 faizi prosessorda qalır, kart sahibinin bankı interçeync haqqı kimi təqribən 2 faiz alır, şəbəkə isə qiymətləndirmə haqqı kimi təqribən 0,15 faiz götürür. İnterçeynci şəbəkələr müəyyən edir, məbləğ kart növünə və xərc kateqoriyasına görə dəyişir; Avropa İttifaqında 0,3 faizlə məhdudlaşdırılıb — məqalə bunu Avropada bonus kartlarının azlığı ilə əlaqələndirir.

Qaydalar və mübahisələr

Şəbəkə qaydaları ictimaiyyətə açıq 923 səhifəlik toplu təşkil edir; onların pozulması buraxanlara və qəbul edən banklara ayda 25 min dollardan 1 milyon dollara qədər cərimə gətirə və ya üzvlüyü riskə ata bilər. Kart sahibi ilə satıcı arasındaki mübahisələr qapalı prosedurla həll olunur: tərəflər sübut mübadiləsi edir, heç biri məsuliyyəti qəbul etmirsə, şəbəkə işi 600 dollar müqabilində, apellyasiyada 1000 dollar müqabilində araşdırır; uduzan tərəf əməliyyat məbləğini və haqqı ödəyir.