Քանթական քննադատություն Ջասթին Բիբերի «Sorry» երգին

decodingvibes.com-ում հրապարակված էսեն վերլուծում է Ջասթին Բիբերի 2015 թվականի «Sorry» երգը քանթական էթիկայի պրիզմայով և դրա կենտրոնական հարցը՝ ուշ չէ՞ ներողություն խնդրելը։

Հեղինակ Սուրանջան Դասի թեզը պարադոքսալ կերպով պարզ է. քանթական տեսանկյունից սա ամենևին էլ բարոյական հարց չէ։ Պատասխանը հենց հարցի մեջ է. այո, ուշ է, բայց ոչ ժամանակի բնույթի հետ կապված պատճառով, այլ որովհետև հարցի ձևն ինքն է ցույց տալիս, որ երգը սկզբունքորեն չի հասկանում, թե ինչ է ներողությունը։

Հարց, որը պարունակում է իր պատասխանը

Բիբերը չի հարցնում՝ ի՞նչ եմ պարտք այն մարդուն, ում վիրավորել եմ։ Նա հարցնում է՝ արժե՞ արդյոք ներողություն ասելը որևէ բան։

Հիպոթետիկ հրամայական. ներողությունը որպես միջոց

Եթե ներողությունը դառնում է նպատակին տանող միջոց, ապա դա հիպոթետիկ հրամայական է. ներման ես սպասում՝ օգտագործելով ներողությունը։ Բարոյական պարտավորությունը, սակայն, կախված չէ նրանից՝ ցանկալի հետևանքը դեռ հասանելի՞ է։ Հենց դրա համար ուշանալու հարցը ցույց է տալիս, որ ներողության արժեքը չափվում է նրա արդյունքով։

Սխալի ընդունումը սա չի փոխում. «այդ սխալները գուցե մեկ-երկու անգամ եմ արել», ապա խոստովանում է՝ «գուցե մի քանի հարյուր անգամ»։ Այսինքն՝ տեղյակ չլինելու պատրվակ չունի։ Բայց երգը դրանով չի սահմանափակվում. «թույլ տուր այս գիշեր ինքս ինձ փրկագնեմ» և «ինձ պետք է ևս մեկ հնարավորություն՝ երկրորդ հնարավորությունների համար»։ Ուշադրությունը տեղափոխվում է հասցված վնասից դեպի վնասողի տառապանքը, մինչդեռ բարոյական փրկագնումը մարդու ցանկությունների վերականգնում չէ։

Մաքսիմայի ստուգումը

Հետագա տողերում Բիբերը պարզաբանում է, որ «ոչ միայն մարմինդ եմ կարոտում». հենց սա է ներողության իրական պատճառը։ Նա առնչվում է ոչ թե կատարած վնասի, այլ ցանկալի մի բանի կորստի հետ։ Կատեգորիկ հրամայականը պահանջում է մյուս մարդուն դիտարկել որպես ինքնանպատակ, այլ ոչ թե որպես սեփական ցանկությունները բավարարելու միջոց։ Այստեղից բխում է պարզ ստուգիչ հարց. ներողություն կհնչե՞ր, եթե Բիբերը վստահ իմանար, որ երկրորդ հնարավորություն ու փրկագնում չկա։

Հաջորդ տողերը կասկածն ուժեղացնում են. «մեղքի ամեն մի մասնիկը կվերցնեմ ինձ վրա, եթե ուզենաս» տողը բարոյապես խոսուն է, քանի որ պատասխանատվությունը չի կարող կախված լինել տուժողի խնդրանքից։ Իսկ «այս երկուսի խաղում անմեղ չկա» տողը ցույց է տալիս, որ վնասը դիտվում է որպես մրցություն, որտեղ մյուս կողմի մեղքը նվազեցնում է սեփականը, թեև ուրիշի արարքը չի կարող փոխել այն մաքսիման, որով մարդը գործել է։

Վերջին տողում՝ «կարո՞ղ ենք երկուսս էլ ասել այդ բառերը և մոռանալ», ակնհայտ է, որ նպատակը թեման փակելն է, ոչ թե բարոյական ընդունումը։ Բարոյական արժեքը չի հաստատվում մտադրությունների մաքրության հռչակմամբ. քննել պետք է մաքսիման։ Եթե մաքսիման այսպիսին է՝ «երբ մեկին վնասել եմ և վախենում եմ նրան կորցնելուց, ներողություն եմ խնդրում՝ նրան վերադարձնելու հույսով», ապա ներողությունը մնում է հիպոթետիկ և հիմնականում ինքնասեր։

Եզրակացություն. երգի կենտրոնական հարցը հեգնանքով բացահայտում է հենց այն բարոյական ձախողումը, որը փորձում է ուղղել։ «Ուշ չէ՞» նշանակում է՝ ներողությունը դեռ կարո՞ղ է տալ ինձ այն, ինչ ուզում եմ։ Երբ ներողությունը գնահատվում է նրանով, թե արդյոք այն ապահովում է ներում ու հաշտություն, այն այլևս պարտականությունից բխող գործողություն չէ։ Բաց է մնում նաև այլընտրանքային ընթերցումը. հարցը կարող է հռետորական հնարք լինել՝ արվեստագետը գիտի, որ ներողությունը անկեղծ չէ, և ցույց է տալիս, թե որքան հեշտ է ներողություն խնդրել, քանի որ կարոտում ենք ոչ միայն մարմինը։