ԱՄՆ-ում ֆինանսավորման նոր կանոններ. ցանկացած դրամաշնորհ կարելի է չեղարկել ցանկացած պահի

ԱՄՆ Կառավարման և բյուջեի գրասենյակը (OMB) հրապարակել է կանոնների նախագիծ, որը փոխում է դաշնային գիտական դրամաշնորհների տրամադրման կարգը. գործընկերային գրախոսությունը դառնում է երկրորդական գործոն, իսկ գերատեսչությունները ստանում են ցանկացած դրամաշնորհ ցանկացած պահի չեղարկելու իրավունք։ Նախագծի հանրային քննարկումն արդեն բաց է։

Հրամանագրից մինչև պաշտոնական կանոնակարգում

2025 թվականի օգոստոսին Թրամփի վարչակազմը հրամանագիր արձակեց, որի նպատակը դրամաշնորհային ֆինանսավորման կարգի փոփոխությունն էր։ Գործող համակարգով հայտերի գիտական որակը գնահատում էին անկախ գրախոսները, և այդ գնահատականներով որոշվում էր ֆինանսավորումը. հրամանագիրը վերջնական որոշումը հանձնեց քաղաքական նշանակումներ ունեցողներին և արգելեց նրանց «սովորաբար» հենվել գրախոսների կարծիքի վրա։

Դրանից հետո վարչակազմը դատարաններում բազմաթիվ գործեր պարտվեց — առանց հիմնավոր փաստարկի հրամանագրերը կարող են չեղարկվել — ուստի OMB-ն այն միավորեց այլ առաջնահերթությունների հետ և անցկացրեց կանոնակարգման պաշտոնական ընթացակարգով։

Գրախոսությունը դառնում է միայն խորհրդատվական

«Գրախոսությունը մնում է խորհրդատվական և չի փոխարինում գերատեսչության հայեցողությունը», — ասվում է փաստաթղթում։ Առողջապահության ազգային ինստիտուտներն ու Գիտության ազգային հիմնադրամը նախկինում էլ կարող էին ֆինանսավորել ցածր գնահատական ստացած հայտեր, բայց միայն որպես բացառություն։ Նախագծի համաձայն՝ որոշումները կկայացնեն ոչ թե փորձագետները, այլ քաղաքական նշանակումներ ունեցողները, իսկ ծրագրերը պետք է «համապատասխանեն վարչակազմի քաղաքականությանն ու առաջնահերթություններին»։

Յուրաքանչյուր հաստատված դրամաշնորհ կուղեկցվի նախազգուշացմամբ, որ ֆինանսավորումը կարող է չեղարկվել ցանկացած պահի, եթե գերատեսչությունը որոշի, որ այն այլևս չի ծառայում «ազգային շահին»։

Մշակութային պատերազմի պայմաններ և համագործակցության սահմանափակումներ

Նախագիծը արգելում է ֆինանսավորել մի շարք թեմաներ, այդ թվում՝ «անհամաչափ ազդեցության պատասխանատվության տեսությունները», պատմական խտրականությունը փոխհատուցելու ջանքերը և այն, ինչ փաստաթուղթն անվանում է «գենդերային գաղափարախոսություն»։ Գերատեսչությունները կարող են նաև հաշվի առնել դիմողի կապերը կազմակերպությունների հետ, որոնք խախտում են դաշնային օրենքը կամ կոչ են անում տապալել ԱՄՆ կառավարությունը։

Սահմանափակված է նաև միջազգային աշխատանքը. փաստաթուղթն առաջարկում է արգելել չինացի հետազոտողների հետ համատեղ նախագծերի ֆինանսավորումը և պահանջում է, որ միջազգային տարրերը հիմնավորվեն գերատեսչության կողմից։

Արգելվում է նաև դրամաշնորհի միջոցներով հոդվածներ հրապարակելը կամ համաժողովներին մասնակցելը, եթե ծախսը օրենքով նախատեսված չէ կամ գերատեսչությունը նախապես չի հաստատել։ OMB-ն փաստաթուղթը ներկայացնում է որպես «ստացողների բեռի նվազեցում»։

Ինչ կարող են կորցնել հետազոտողները

Նոր կանոնները ամերիկացի գիտնականներին դուրս կբերեն միջազգային համագործակցությունից, կզրկեն արդյունքները հրապարակելու և գործընկերների հետ հանդիպելու հնարավորությունից, իսկ հայտերը կհայտնվեն քաղաքական զտման առաջ։ Ֆինանսավորում ստացածներն անգամ կաշխատեն այն ռիսկով, որ Վաշինգտոնում առաջնահերթությունների փոփոխության դեպքում դրամաշնորհը կչեղարկվի։