კანტისეული კრიტიკა ჯასტინ ბიბერის სიმღერაზე „Sorry“

ბლოგზე decodingvibes.com გამოქვეყნებული ესე კანტისეული ეთიკის პრიზმიდან აანალიზებს ჯასტინ ბიბერის 2015 წლის სიმღერას „Sorry“ და მის ცენტრალურ კითხვას: გვიანია ბოდიშის მოხდა?

ავტორის, სურანჯან დასის, თეზისი პარადოქსულად მარტივია: კანტისეული ოპტიკით ეს საერთოდ არ არის მორალური კითხვა. პასუხი თავად კითხვაშია — დიახ, გვიანია, მაგრამ არა დროის ბუნებასთან დაკავშირებული მიზეზით, არამედ იმიტომ, რომ თვით კითხვის ფორმა აჩვენებს: სიმღერა არასწორად ესმის, რა არის ბოდიში.

კითხვა, რომელიც საკუთარ პასუხს შეიცავს

ბიბერი არ სვამს კითხვას, რა მმართებს იმ ადამიანის წინაშე, რომელსაც ვაწყენინე. ის კითხულობს, ღირს თუ არა ბოდიშის თქმა რაიმე. სტრატეგიის ენა — „შეიძლება ვინმემ მსაჯული გამოიძახოს?“ ან „კიდევ ერთი შანსი პატიებისთვის“ — მიანიშნებს, რომ კითხვა კეთილსინდისიერად არ არის დასმული.

ჰიპოთეტური იმპერატივი: ბოდიში როგორც საშუალება

თუ ბოდიში მიზნისკენ მიმავალი საშუალებაა, ის ჰიპოთეტური იმპერატივია: პატიებას ბოდიშის გამოყენებით ელოდები. მორალური ვალდებულება კი არ არის დამოკიდებული იმაზე, ხელმისაწვდომია თუ არა სასურველი შედეგი. სწორედ ამიტომ აჩვენებს კითხვა გვიანობაზე, რომ ავტორი ბოდიშის ღირებულებას მისი შედეგით ზომავს.

დანაშაულის აღიარება ამას არ ცვლის: „ეს შეცდომები ერთხელ ან ორჯერ დავუშვი“, შემდეგ კი — „შესაძლოა, ორასჯერ“. ანუ უმეცრებაზე ვერ იტყვის ხელს, მაგრამ სიმღერა ამაზე არ ჩერდება: „ნება მომეცით, ამაღამ თავი გამოვისყიდო“ და „მჭირდება კიდევ ერთი შანსი მეორე შანსისთვის“. ყურადღება მსხვერპლის ნაცვლად დამრღვევის ტანჯვაზე გადადის — მაგრამ მორალური გამოსყიდვა პირადი სურვილების აღდგენას არ ნიშნავს.

მაქსიმის გამოცდა

სიმღერაში ჟღერს „შენს სხეულზე მეტს ვკარგავ“ — ესაა ბოდიშის ნამდვილი მიზეზი. ის არ ეხება ჩადენილ ზიანს, არამედ დაკარგულ სასურველს. კატეგორიული იმპერატივი მოითხოვს, რომ ადამიანი მიზნად თავისთავად მოექცეს და არა როგორც საშუალება საკუთარი სურვილების დასაკმაყოფილებლად. აქედან გამომდინარეობს საკონტროლო კითხვაც: მოიხდიდა თუ არა ბიბერი ბოდიშს, აბსოლუტურად დარწმუნებული რომ ყოფილიყო — მეორე შანსი და გამოსყიდვა არ არსებობს?

შემდგომი სტრიქონები ეჭვს აძლიერებს. „მთელ დანაშაულს ჩემზე ავიღებ, თუ გინდა“ მორალურად მჭევრმეტყველია: პასუხისმგებლობა არ შეიძლება დამოკიდებული იყოს მსხვერპლის თხოვნაზე. ხოლო „ამ თამაშში ორისთვის უდანაშაულო არავინაა“ აჩვენებს, რომ სიმღერა დანაშაულს შეჯიბრად აღიქვამს, სადაც მეორე მხარის ბრალი საკუთარს ამცირებს — თუმცა სხვისი მოქმედება ვერ ცვლის მაქსიმას, რომლითაც ადამიანი მოქმედებს.

საბოლოოდ, „შეგვიძლია ორივემ ვთქვათ სიტყვები და დავივიწყოთ?“ მიზნად დახურვას ასახელებს და არა მორალურ აღიარებას. მორალური ღირსება არ დგინდება განზრახვის სისუფთავის გამოცხადებით; გასაზომია მაქსიმა. თუ მაქსიმა ასეთია — როცა ვაწყენინებ და მისი დაკარგვის მეშინია, ბოდიშს ვიხდი იმ იმედით, რომ დავიბრუნებ — მაშინ ბოდიში ჰიპოთეტური და საკუთარ ინტერესზე ორიენტირებული რჩება.

დასკვნა: კითხვა ირონიულად ავლენს იმ მორალურ წარუმატებლობას, რომლის გამოსწორებასაც ცდილობს. „გვიანია თუ არა?“ ნიშნავს „შეუძლია თუ არა ბოდიშს ის, რაც მე მინდა, მომცეს?“ — და როგორც კი ბოდიში მისი შედეგით ფასდება, ის ვალდებულებაზე დაფუძნებული მოქმედება აღარაა. ღია რჩება ალტერნატიული კითხვაც: ეს შეიძლება რიტორიკული ხერხი იყოს — იმის ჩვენება, რომ ბოდიშს ხშირად გულწრფელად არ ვამბობთ, და სწორედ ამიტომ შეერწყა მხიარულ საცეკვაო მელოდიას ერთი შეხედვით გაცილებით სერიოზული ტექსტი.