ABD bilimi kaosta: dondurulan hibeler ve terk edilen teleskop

Scientific American'da yayımlanan bir araştırma, derginin ABD'nin bilim sistemini nasıl örgütlediğinde kuşak değişimi olarak tanımladığı süreci anlatıyor: dondurulan hibeler, araştırma diline uygulanan siyasi filtreler, daralan genç araştırmacı akışı ve neredeyse on yıllık çalışmanın ardından terk edilen bir uzay teleskobu.

AXIS teleskobu

Maryland Üniversitesi'nden astronom Christopher Reynolds, tek kristalli silikondan yapılmış röntgen aynalarıyla ilk kara delikleri ve galaksilerin oluşumunu incelemek üzere tasarlanan milyar dolarlık yörünge gözlemevi AXIS (Advanced X-ray Imaging Satellite) üzerinde dokuz yıl çalıştı. Ekibi Ekim 2024'te NASA'dan 5 milyon dolarlık bir hibe aldı ve NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi'ndeki mühendislerle ortaklık kurdu. Hükümet Verimliliği Departmanı NASA'yı işten ayrılma paketleri ve erken emeklilik sunmaya zorladıktan sonra yaklaşık 4.000 çalışan — iş gücünün beşte biri — ayrıldı. Reynolds'un ekibi, ayna ısıtıcılarını tasarlayan mühendis, baş proje yöneticisi ve ayna teknolojisini icat eden astrofizikçi William Zhang dahil 20 kişiyi kaybetti. “Elimizde kelimenin tam anlamıyla onların sunumları kaldı,” diyor. İlk maliyet tahmini Eylül 2025'te bütçenin yüzde 10 üzerinde geldi, Ekim'de hükümetin kapanması çalışmayı durdurdu ve kapanma bittikten sonra ekibe bütçeye dönmek için iki hafta verildi. Başarılamadı ve AXIS kapandı.

Hibeler, dil ve ortaklar

Binlerce federal hibe donduruldu veya iptal edildi; yaklaşık 2.600'ü — yaklaşık 1,4 milyar dolar değerinde — hâlâ belirsizlikte ve NSF ile NIH, olağan hibe sayısının yaklaşık dörtte üçünü veriyor. NIH 2025'te 120 finansman fırsatı duyurusu yayımladı; bu sayı yılda 850'ye kadar çıkabiliyordu, 2026 Mart ortasına kadar ise yalnızca 14 duyuru yapıldı. Araştırmacılara göre yeni filtreler çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılıkla ilgili dili yasaklıyor; hibe alanlar artık yurt dışındaki ortaklara alt iş verme olanağını da yitirdi — Lassa ateşi ve Ebola gibi hastalıkları inceleyenler için ciddi bir sorun. STAT anketine göre NIH hibesi alan araştırmacıların yarısından fazlası finansmanda aksama bildirdi.

Neden önemli

ABD'de temel araştırma finansmanının yaklaşık yüzde 40'ı federal hükümetten geliyordu; bu düzen Vannevar Bush'un 1945 tarihli “Science: The Endless Frontier” raporuna dayanıyor ve 1980 tarihli Bayh-Dole Yasası ile yeniden şekillendi. Haber için görüşülen bilim insanları araştırmacılarla hükümet arasındaki güvenin kırıldığını savunuyor: yaklaşık 95 bin kişi federal görevden ayrıldı ve Nature anketinde 1.650 katılımcının yaklaşık yüzde 75'i ülkeyi terk etmeyi düşündüğünü söyledi. Bir ekonomist ekibinin tahminine göre NIH bütçesi son on yıllarda yüzde 40 daha küçük olsaydı, bugün mevcut ilaçların yaklaşık yarısı var olmayacaktı.