Yeni CRISPR yöntemi kanser hücrelerini seçerek yok ediyor; ilaçla hedeflenemeyenler dahil

Berkeley'deki İnovatif Genomik Enstitüsü'nde (IGI) geliştirilen bir CRISPR sistemi, mutasyona uğramış p53 geni taşıyan kanser hücrelerini genetik materyallerini içeriden parçalayarak seçici biçimde yok ediyor. 8 Haziran 2026'da Nature dergisinde yayımlanan çalışma, UC San Francisco, Gladstone Institutes ve Utah Üniversitesi ile Utah Eyalet Üniversitesi'nden araştırmacılarla birlikte yürütüldü.

İlaçların ulaşamadığı bir mutasyon

p53 transkripsiyon faktörü kanserlerin yaklaşık %40–50'sinde, yumurtalık, pankreas ve küçük hücreli dışı akciğer kanseri gibi tedavisi en zor türlerin ise %70–90'ına varan bölümünde değişime uğramış durumda. Bu tür mutasyonlara genellikle “ilaçla hedeflenemez” denir: mutant proteinlerde bir ilacın bağlanacağı belirgin cepler yoktur ve bozulmuş proteinin normal işlevini geri kazandırmak zor olmuştur. Çalışmanın ilk yazarı, Jennifer Doudna'nın laboratuvarında doktora sonrası araştırmacı olan Jingkun Zeng ters yolu seçti: geni onarmak yerine mutasyonu taşıyan hücreleri bulup tümüyle ortadan kaldırmak.

Bakteriyel intihar hapından kanser avcısına

Ekip, bakterilerde intihar hapı gibi çalışan — virüsün yayılmasını durdurmak için enfekte hücreyi öldüren — RNA güdümlü nükleaz CRISPR-Cas12a2'yi kullandı. Mühendislik ürünü sürümde enzim, yalnızca mutant kanser genini taşıyan hücrelerin ürettiği RNA transkriptini arıyor. Bu kanser imzasını algıladığında Cas12a2 etkinleşiyor ve “kromatin parçalama” işlemini başlatıyor: hücrenin genetik materyalini dilimleyerek DNA hasarı yanıtını ve hücre ölümünü tetikliyor.

Bu yaklaşım CRISPR'ı doğal rolüne döndürüyor. “İnsanlar, özellikle gen düzenleme alanında, genleri düzeltmek ya da devre dışı bırakmak ister. Ben ise tamamen farklı bir şey istedim: anormal hücreleri hassas ve güvenli biçimde yok etmek”, diyor Zeng.

Hücre kültüründe seçicilik testi

Hassasiyeti sınamak için araştırmacılar sistemi, sağlıklı ve kanserli hücrelerin birlikte bulunduğu memeli hücre kültürlerine aktardı. Sistem ikisini ayırt etti: kromatin parçalama ve hücre ölümü yalnızca mutant RNA varken gerçekleşti; genin sağlıklı, yaban tip sürümünü taşıyan hücreler ise neredeyse tamamen zarar görmedi.

IGI'nin kurucusu ve çalışmanın ortak yazarı Doudna, yöntemin “CRISPR'ın çeşitli kanser türlerindeki hücreleri bulup yok etmek için hassas bir araç olarak nasıl kullanılabileceğini yeniden tasarladığını” ve daha önce ulaşılamayan hedeflerin önünü açabileceğini söylüyor. Sistem geleneksel CRISPR düzenlemesi gibi programlanabilir olduğu için, Zeng'e göre yeni bir mutasyona yeni bir kılavuz RNA eşleştirmek, küçük moleküllü bir ilaç ya da antikor tedavisi geliştirmekten çok daha hızlı. Şimdiye kadarki deneyler hayvanlarda ya da hastalarda değil, hücre kültürlerinde yapıldı.