Psikolog: Beyin bu kadar kötü haber için tasarlanmadı

Başlıklar arasında gezinirken pek çok kişinin hissettiği tükenme — haber yorgunluğu — tembellik, zayıflık ya da kamusal ilginin nesiller boyu azalması değil. Wilfrid Laurier Üniversitesi'nde psikoloji öğretim görevlisi olan Ali Jasemi, The Conversation için yazdığı ve ScienceDaily'nin yeniden yayımladığı makalesinde bunun, yönetmek üzere hiç tasarlanmadığı bir ortamla karşılaşan insan beyninin öngörülebilir tepkisi olduğunu söylüyor.

Bitmeyen kötü haber şelalesi

Jasemi, sabahları telefonunu kontrol etmeyi bırakan insanları anlatıyor — hiçbir şey olmadığı için değil, her şey olduğu için. Bir kişi bu duyguyu, bitmeyen bir kötü haber şelalesinin altında durmak olarak tarif ediyor. Rakamlar da bunu doğruluyor: Reuters Institute'un 2025 Dijital Haber Raporu'na göre Kanadalıların yüzde 69'u artık haberlere en azından ara sıra mesafe koyuyor; dünyada ise insanların yüzde 40'ı bunu en azından bazen ya da sık sık yapıyor — raporun kaydettiği en yüksek oran. Gerekçeler aynı: haberler insanın moralini bozuyor ve geride hareketsizlik ile çaresizlik hissi bırakıyor.

Beyin kötü habere göre ayarlı

İnsan zihni olumsuz bilgiye olumludan daha fazla ağırlık veriyor, onu daha hızlı fark ediyor ve daha uzun hatırlıyor — bilişsel bilimde en çok doğrulanan bulgulardan biri olan negatiflik yanlılığı. Çimendeki hışırtıya kayıtsız kalan atalarımız, durup bakan ve dinleyenlere kıyasla daha az torun bıraktı: gerçek bir tehdidi kaçırmak ölümcül olabilirdi, aşırı tetikte olmak ise yalnızca birkaç dakikaya mal oluyordu.

O günden bu yana beynin kendisi değişmedi; değişen, tehdit taraması yaptığı dünyanın büyüklüğü oldu — bir bölgede savaş, başka birinde finansal şok, üçüncüsünde iklim felaketi ve hepsi öğle yemeğinden önce. Nature Human Behaviour dergisinde yayımlanan bir araştırma, yaklaşık altı milyon kez görüntülenen 105 binden fazla gerçek haber başlığını inceledi: eklenen her olumsuz kelime tıklama oranını artırırken olumlu kelimeler ters yönde etki ediyordu.

Araştırmacılar bunun için klinik bir çerçeve de önerdi: Sorunlu Haber Tüketimi — kişide zihinsel meşguliyet, düzen bozukluğu ve günlük işlevsellikte aksama yaratan bir haber etkileşimi örüntüsü. 2022 tarihli bir araştırmada Amerikalı yetişkinlerin yüzde 17'si bu durumun ağır düzeyine girdi; bu grupta insanların yüzde 61'i kendini oldukça ya da çok kötü hissettiğini bildirdi, diğerlerinde bu oran yüzde altıydı.

Başını çevirmek çözüm değil

Jasemi'ye göre çözüm kaçınmak değil: demokrasi bilgili yurttaşlara dayanır ve doğru, güvenilir bilgiden çekilmek sorunu yalnızca derinleştirir. Bunun yerine tüketimi yönetmeyi öneriyor: haberi belirli zaman aralıklarına sığdırmak, miktar yerine derinliği seçmek ve okuduğunuz şeye gerçekte ne yapabileceğinizi — ne kadar küçük olursa olsun — belirlemek; çünkü farkındalık ile eyleme geçme arasındaki uçurum, psikolojik sıkıntının en güçlü yordayıcılarından biri. Ayrıca 'öfke tuzağı'nı tanımayı tavsiye ediyor: gerçeği yansıtmak yerine kışkırtmak için tasarlanmış içerikleri.

Haberler hafiflemeyecek. Ancak onlarla kurduğumuz ilişki daha bilinçli hale gelebilir.